Mesleki Karar Verme Modelinden Kariyer Gelişimine

 

Kariyer Gelişimi ve Değişen İş Ortamı

Phillip S. Jarvis

Okul danışmanlığının temeli mesleki karar verme modellerinden oluşmuştur. Okul, iş yaşamı ve kariyer gelişimi değiştikçe okul danışmanlarının öğrencilerine yardım edebilmek için liderlik özellikleri göstermeleri gerekmiştir. D. E. Redekopp (kişisel iletişim, Kasım 13, 2002) “Kariyer gelişimi gittikçe daha fazla liderlikle ilgili olmuştur. Kişisel liderlik harekete geçme, risk alma ve yeni beceriler edinmektir. Ayrıca liderlik başkalarının gelişimi, büyümesi ve öğrenmesine de yardım etmekle ilgilidir.  Kariyer Gelişiminde var olanlar arasından seçim yapmak değil, daha önce yer almayan yaratıcılık unsuru önemli bir parça haline gelmiştir. Her türlü duruma hazırlıklı olmak, uyum ve liderlik kariyer yönetiminin anahtarı haline gelmiştir. “

İnsanların çalışma biçimi değişmiştir.  Çalışanlar işlerinde gittikçe daha fazla anlam, amaç ve tatmin aramaktadırlar. R. E: Straby’e göre; (kişisel iletişim, Ekim 31, 2002) “İş artık mesleki kategoriler olarak değil, beceriler ve değerler ile tanımlanmaktadır. Kariyer gelişimlerinde etkin olan kişiler farklı projelerde yer alarak kendi kariyerlerini nasıl yapılandıracaklarını ve yönlendireceklerini biliyorlar. Bu yeni bir yetkinlik ve hala pek çok yetişkin tarafından keşfedilmemiştir. Sonuç olarak; öğrencilerin uygun kariyer seçimleri yapmaları ve kişisel kariyer yönetimi becerilerini edinmelerine yardımcı olunmalıdır. Bu makale öğrencilerin değişen iş yaşamının özellikleri, sağlıklı bir iş yaşamı için gereken becerilere odaklanmalarına yardım edip iş ve yaşam dengelerini kurmalarını amaçlamaktadır.

DEĞİŞEN İŞ YAŞAMI

21. yüzyılın başındaki iş yaşamı ile 20. yüzyılın iş yaşamı arasında farklılıklar vardır. (Cappelli, 1999; Feller & Walz, 1996). Kendi için ve müşteriler için çalışmak yerini bir patron için çalışmaya bırakmıştır. Verilen emir ve yöntemleri izlemek yerine işin tamamlanması için yeni çözümler üretmek ve müşterilere kısa sürede hizmet vermek önem kazanmıştır.
Sadece kendi işinden sorumlu olmak yerine iyi bir takım oyuncusu olmak ve takımın gelişmesi ve öğrenmesi için yardımcı olmak öne geçmiştir. Daha önce pozisyona duyulan saygı yerine öğrenmeye katkıda bulunan, başkalarının gelişmesine yardımcı olan herhangi pozisyondan bir kişi de saygı kazanabilir duruma gelmiştir.

YENİ EKONOMİDE KARİYER GELİŞİMİ

Küçük ve mikro işletmeler en hızlı büyüyen ama başarısız olma oranının en fazla olduğu şirketlerdir. (Pink, 2001). Büyük şirketler ise başka şirketlerle birleştiler, küçülme yoluna gittiler, yeniden yapılandılar ya da başka şirkete devir edildiler. İş güvenliği artık hiç kimse için garanti değil. Çalışanlar kendilerini işten çıkarılma ve kaçınılmaz gelir kaybına hazırlıklı hale getirmeliler (Carlson, 2002). Özetle çalışanlar, değişimlere cevap verebilmek için mesleki ve endüstriyel eğilimleri takip etmelidir.
Çalışanlar artık işlerinden daha çok tatmin, ekonomik teşvik, saygı, maaş ve özgürlük arıyorlar, zaman ve becerilerini farklı şirketlerde yeni yaratıcı işler oluşturmak için harcıyorlar. Sonuç olarak; işe girmek ve işte kalmak fikirleri değişiyor.  Başarılı olmak için çalışanların özel becerilere sahip olması, kendi değerlerini bilmeleri ve kendilerini etkin olarak pazarlamaları gerekiyor. Başarı, kendine güveni ve kendi özelliklerinin farkında olmayı gerektiriyor.
Yeni araştırmalar gösteriyor ki iş yaşamına yeni girenler 12 ile 25 arasında farklı iş rolleri ve yaklaşık olarak beş farklı sektörü deniyor. (Alberta Learning, 1999). Çalışma periyotları öğrenme periyotlarına göre değişiyor ve tam ya da yarı zamanlı olabiliyor. Krumboltz ve Worthington (1999) gelecek iş yaşamını şu şekilde tanımlıyorlar:
...Çalışan esnekliğine değişen iş gereksinimlerinde daha çok
 ihtiyaç duyulacak ve özel projelerde çalışmak üzere takımlar
oluşturulacaktır. Çalışanlar nasıl bir iş olursa olsun, o konuda
 eğitim alsınlar ya da almasınlar, iş tanımlarına uygun
 olsun olmasın bir projeden diğer projeye geçecekler.  (s. 317)
Geleneksel mesleki karar verme ve iş dünyasının dar tanımıyla yola çıkan okul danışmanlığı bu konuda yetersizdir. Yeni ve zorlayıcı iş yaşamına hazır olmaları için gençlerin kendi özelliklerini bilmeleri, kariyer ve yaşam gelişimi kavramları, kariyer yönetimi becerileri hakkında bilgi sahibi olmaları sağlanmalıdır.
Kariyer ve iş yaşamı hakkında bilgi sahibi olmak yeterli değildir, başarılı seçimler yapmak da önemlidir. Teksas İş Gücü Komisyonu Başkanı Richard Froeschle (2002)’ye göre; “... öğrenciler ve iş arayanlar için iş dünyası ve kariyer bilgisi değersizdir (p.1). Fakat, kaliteli, güncel, kapsamlı bilgi öğrencilerin akademik ve eğitimlerine yönelik seçimler yapmalarında yardımcı olur. Öğrencilerin kendi özelliklerini araştırırken bilgileri etkin olarak kullanabilecekleri becerilere ihtiyaçları vardır. Özgüvenlerini geliştirmeleri ve kendileri için önemli olan iş etkinliklerine odaklanmaları gerekir. Kendilerine tatmin sağlayacak iş seçeneklerini öğrenmeye yönelmeleri ve bu fırsatlara uygun özellikleri geliştirmeleri için yollar oluşturmaları gerekir. Son olarak, değişimlere uyum sağlama özelliği gereklidir.

KARİYER GELİŞİMİ/YÖNETİMİ

Geleneksel mesleki karar verme modeli – öğrencilerin mezun olmadan önce liseden emekliliğe kadar devam eden uzun vadeli kariyer seçimleri yapmalarını beklemekte- tahmin edilebilir bazı aşamalardan oluşmaktadır.
·         Kişinin ilgilerini, eğilimlerini ve değerlerini araştırması (psikolojik testler yardımıyla)
·         Kapsamlı ve güncel bilgileri kullanarak iş dünyasını araştırmak
·         Kişisel özellikler ile meslek faktörlerinin en iyi uyuştuğu mesleki hedefi belirlemek
·         Gerekli olan eğitimi almak için bir plan oluşturmak
·         Mezun olma, güvenli bir iş sahibi olma, çok çalışıp merdivenleri tırmanmak
·         İyi bir maaşla olabildiğince genç emekli olmak
Bu geleneksel yaklaşım insanların mesleki bir hedef seçmeleri daha sonra gerekli olan eğitimi almaları olan sosyal beklentiyi destekliyor. İş verenler çalışanların çalışma becerilerini öğrenmelerini beklerken bu yaklaşım öğrencileri akademik ve teknik becerilerine göre sıralıyor. (Jarvis, 2003). Akademik ve teknik yetiler iş yaşamının kapısını açsa da kariyer ve yaşam becerileri seçim, başarı ve gelişimi belirliyor (Krumboltz & Worthington, 1999; Worthington & Juntunen, 1997). Kendi sınırlı becerilerini anlatan kimseler yerine kuruma uzun vadeli dönemde becerilerinin nasıl başarı getireceğini anlatan kişiler daha çok tercih ediliyor (Worthington & Juntunen). Günümüzün iş yaşamının anahtarı doğru iş, ortak bulmak değil doğru çalışan ve ortak olmak (Jarvis).
Yeni iş yaşamı kariyer gelişimi ile ilgili yeni yaklaşımlar talep ediyor. Öncelikle, öğrencilerin sektörleri tanımlaması ve kendilerini bu sektörlerdeki farklı roller için hazırlamaları gerekmektedir. Transfer edilebilir beceriler (farklı alanlarda kullanılan beceriler) ve kişisel yönetim becerilerinin ilk, orta ve üniversite eğitiminin içinde yer alması gerekiyor. Bu becerilerin edinilmesi iş ve yaşamdaki başarıya kişileri daha çok yaklaştırır. Öğrenciler başarılı oldukça aileler, eğitim kurumları, iş verenler ve ülke de bu durumdan yararlanır. Kariyer gelişiminin önem verdiği nokta öğrencilerin değişimlerle baş edebilen sağlıklı ve kendine güvenen kişiler olmaları ve iş ve yaşam rollerini dengede tutabilmeleri. Bu yeni yaklaşımın öğrenciler için beş prensibi var.
1.      Kendinizi bilin, kendinize inanın ve kalbinizi izleyin.
2.      Varılacak olan noktaya değil yolculuğa odaklanın. İyi bir yolcu olun.
3.      Yalnız değilsiniz. Arkadaşlarınıza ulaşın ve iyi bir arkadaş olun.
4.      Değişim süreklidir ve yeni fırsatlar getirir.
5.      Öğrenme süreklidir. Biz öğrendikçe yaşarız. (Barry, 2001, s. 46)
Bu düşünceler, insanların hareketli sektörlerden daha çok hoşlanabilecekleri iş etkinliklerine yönelmelerini destekliyor. Kariyer gelişimi yaşam boyu beceri edinme sürecidir ve sürekli öğrenme ve gelişim ile gerçekleşir. Bu süreç öğrencilerin kendi kariyerlerinde etkin olmalarını; gerekli olan denge, esneklik ve değişime karşı uyuma sahip olmalarını sağlıyor. Kariyer yönetimi öğrencilerin ilk başta doğru seçimler yapmalarını amaçlamaz, onların tüm yaşamları boyunca farklı dönemlerde uygun seçimler yapma becerisi kazanmalarına yardımcı olur.

KARİYER GELİŞİMİ/YÖNETİMİ ÇERÇEVESİ

Mesleki karar vermeden kariyer gelişimine geçmek için okul danışmanlarının öğrencilerin kariyer yönetimi becerilerinin farkında olmasını sağlamaları gerekir. Programların net ve ölçülebilir kariyer yönetimi öğrenimine dayanması gerekir. Yeni programların öğrenci başarısı için bu düşünceye göre odaklanması gerekir. Var olan programlardaki eksiklerin tanımlanması gerekmektedir. Okul danışmanlarının okul ve toplum arasındaki belirsizliği ve karmaşayı kapatması gerekmektedir.
Amerika’da uluslar arası kariyer yönetimi çalışmaları 1988 yılında başlamıştır. Kanada 1998 yılında bu çalışmaları kendileri için adapte etmiştir.
Bu çalışmalara göre önemli yeterlilikler yaşam boyunca dört gelişimsel aşamaya göre tanımlanmıştır. (Aşama 1- İlk Okul Dönemi, Aşama 2- Orta okul dönemi, Aşama 3- Lise dönemi Aşama 4- Üniversite eğitimini de kapsayan yetişkinlik dönemi). Bu yeterlilikler kariyer gelişimi programlarının hazırlanması için temel oluştururlar. Bu programların etkinliğini ölçmek için öğrenme aşamaları (bilgiyi alma, işleme, kişiselleştirme ve uygulama) kullanılır. Belirlenen yetkinlikler aşağıda listelenmiştir.
Alan A: Kişisel Yönetim
1.      Olumlu benlik geliştirme
2.      Başkaları ile olumlu ve etkin iletişim geliştirme
3.      Yaşam boyunca değişme ve büyümek
Alan B: Öğrenme ve İş Araştırma
4.      Yaşam ve iş amaçlarını destekleyen yaşam boyu öğrenmeye katılma
5.      Yaşam/işte edinilen bilgileri etkin bir şekilde kullanmak
6.      Çalışma ve toplum arasındaki ilişkiyi anlama
Alan C: Kariyer Gelişimi
7.      İş oluşturmak ya da bir işe girmek
8.      İş/Yaşamı geliştiren kararlar almak
9.      İş ve yaşam rolleri arasında denge oluşturmak
10.    İş ve yaşam rollerinin değişebileceğini anlamak
11.    Kendi yaşam ve mesleki gelişiminin sorumluluğunu almak.
Bu yetilerin pek çoğu genç çalışanlarda bulunmamaktadır (Barry, 2001). Yeni iş yaşamı alışkanlıkları ve eğilimleri en çok genç yetişkinleri etkilemektedir. Bu yüzden programlar iş becerileri yanında çalışma davranışları üzerine de odaklanmalıdır (Savickas, 2002). Kendine güven bu becerilerin öğrenilmesi ve kullanılması ile gerçekleşir. Araştırmalar her yaşta kişilerin farklı öğrendiğini ortaya çıkarmış ve bu yetilerin farklı yöntemlerle çocuklar tarafından da öğrenilebileceğini göstermiştir. İş yaşamına bakış çok küçük yaşlarda oluşur ve bu yüzden kariyer gelişiminin gelişimsel bir yol izlemesi gerekir. Super, Crites, Gribbons ve Lohnes araştırmalarında erken ergenlik dönemi yetilerinin daha gerçekçi mesleki ve eğitim hedeflerine yönelik olduğu sonucuna ulaşmışlardır  (Savickas, 2002). Bu yüzden yeni araştırmalar yetileri dört gelişimsel aşamada sınıflandırmıştır.
Her aşamadaki her yetkinlik öğrenme aşamaları ile düzenlenmiştir. Aşağıda 5. yetkinliğin üçüncü aşamada (lise dönemi) öğrenme aşamalarına göre yönlendirilmesi bulunmaktadır.
Yetkinlik 5:  Yaşam/işte edinilen bilgileri etkin bir şekilde kullanmak
Öğrenme Aşaması a: Bilgiyi alma
5.3  a1 Farklı iş rolleri için gerekli olan eğitimi araştırmak
5.3  a2 Seçilen iş rollerinde anahtar çalışanların ideal bilgi edinme kaynağı ve rol model olduklarını keşfetmek.
5.3 a3 Farklı sektörlerde yeni eğilimlerin ve iş fırsatlarının iş rolünün doğasını ve yapısını etkilediğini araştırmak
5.3 a4 İş yaşamındaki yeni trendlerin eğitim dünyasını nasıl etkilediğini araştırmak
5.3 a5 Farklı faktörlerin ( çalışanlara olan arz ve talep, çevresel faktörler, demografik değişimler, coğrafi konum) iş fırsatlarını nasıl etkilediğini anlamak
5.3 a6 İş dünyasına ait bilgilerin (istatistik vb.) yaşam ve mesleki kararları nasıl etkilediğini anlamak
5.3 a7 Farklı iş alternatiflerini araştırmak (tam-yarı zamanlı çalışma, kendi işini kurmak vb.)
Öğrenme Aşaması b: Bilgiyi işleme
5.3 b1 Meslekleri sınıflandırma sistemleri, sektörel bilgiler, kitle iletişimi, Internet gibi kariyer bilgi kaynaklarını farklı iş rollerinin gerekleri ve gerçekleri konusunda eğitmesi için kullanılması
5.3 b2 Seçilen iş rolündeki kilit kişilere bilgi kaynağı, rol model olarak başvurmak
Öğrenme Aşaması c: Bilgiyi kişiselleştirme
5.3 c1 Kişinin kendi tercihlerine göre iş alternatiflerinin (tam-yarı zamanlı çalışma, kendi işini kurmak vb.) avantajlarını ve dezavantajlarını belirlemesi
5.3 c2 İş/yaşamda edinilen bilgileri ve bunların iş/yaşam kararları üzerindeki etkisini değerlendirme
Öğrenme Aşaması d: Bilgiyi uygulama
5.3 d1 İş/yaşamda edinilen bilgileri yorumlama, değerlendirme, kullanma ve stratejiler geliştirme.
   
SONUÇ

Okul danışmanının mesleki karar verme modelinden kariyer gelişimine odaklanması okul ve iş yaşamı değişim gösterdikçe önemli bir noktada olacaktır. Yeni çalışmalar şunları amaçlamaktadır:
·         Daha fazla öğrenicinin yaşamdan tatmin olan, kendine güvenen, katkıda bulunan ve başarılı yetişkinler olması
·         Öğrencilerin daha fazla motive olması
·         Daha etkin ve üretken danışmanlık seanslarının oluşması
·         Gittikçe zorlaşan iş yaşamında daha yetkin ve motive olmuş çalışanların yetişmesi
·         Rekabetçi iş ortamında öğrencilerin daha üretken çalışanlar olması için kendilerini geliştirmelerini sağlamak ve onların yaşam standartlarını yükseltmek.

Çeviren: Didem Arslanbaş